رمزگشایی از جهان پر رمز و راز بیضایی

0

دانشگاه سنت اندروز اسکاتلند، روز پنجشنبه اول تیرماه، دکترای افتخاری ادبیات این قدیمی ترین دانشگاه اسکاتلند را به بهرام بیضایی، نمایشنامه نویس و کارگردان برجستۀ تئاتر و سینمای ایران اهدا کرد. در کنار این مراسم که به پیشنهاد و با برنامه ریزی دکتر سعید طلاجوی، مدیر گروه ادبیات فارسی و با حمایت پروفسور علی انصاری، مدیر گروه ایران شناسی دانشگاه سنت اندروز انجام گرفت، برنامه های دیگری نیز به مناسبت بزرگداشت شصت سال فعالیت فرهنگی آقای بیضایی در عرصۀ نمایش، سینما، و اسطوره شناسی ایران تدارک دیده شده بود، از جمله نمایش نسخه دیجیتالی ترمیم شده نخستین فیلم بلند بیضایی یعنی «رگبار» با حضور بیضایی و نیز اجرای  پرده اول نمایش «شب هزار و یکم» بیضایی با بازی درخشان و خیره کننده مژده شمسایی در شش نقش مختلف.

علاوه بر این، یک سمینار دو روزه نیز در روزهای دوم و سوم تیرماه در دپارتمان زبان های خارجی دانشگاه سنت اندروز برگزار شد که در آن، تعدادی از چهره ها و پژوهشگران دانشگاهی در مورد جنبه های مختلف آثار بیضایی سخنرانی کردند.

به گفته سعید طلاجوی، هدف از برگزاری این برنامه ها این است که هنرمندان و پژوهشگران غیر ایرانی، که ایران را تنها با برداشتی محدود از آثار فردوسی، حافظ، خیام و مولوی می شناسند با هنرمند و پژوهشگر کم نظیری مثل بیضایی آشنا شوند که آثارش گزاره های نوینی برای بیان نمایشی و سینمایی جهان به ارمغان آورده است.

عنوان سخنرانی سعید طلاجوی، «گفتگوی فراسینمایی فیلم رگبار با سینمای ایران: مردانگی، اندیشمندی و به حاشیه رانده شدگی» بود. طلاجوی در مقدمه حرف های خود، به بررسی عناصر زیبا شناختی، روایی و مضمونی در تئاتر و سینمای بهرام بیضایی پرداخت و در مقاله اش کاربرد شیوه های آگاهانۀ سینمامحور در فیلم رگبار را به بحث گذاشت. او نشان داد که پیش از پرداختن به موضوع زن در جامعه، یکی از مضامین برجستۀ کارهای بیضایی به چالش کشیدن الگوهای مردانگی غالب در جامعه و سینمای ایران بوده است که در آنها درجات مردانگی در قالب ارزش های سیاسی، دینی، فرهنگی و اقتصادیِ جامعۀ پدر سالار تعریف می شوند و با الگو سازی برای طبقات اجتماعی گوناگون، تکرار الگوهای سرکوبگر قدیمی را از طریق تصویر، نظارت و توبیخ ممکن می کنند. طلاجوی نشان داد که در سینمای دهۀ چهل و پنجاه خورشیدی، الگوی غالب که همچنان هم در برخی زوایای خود غالب است، قهرمان را در جایگاه نقش های رهابردی شاه-موبد-رهبر انقلابی یا نقش هایِ حمایتی نظیر کارمندِ ارشد-افسر ارتش-لوتی تعریف می کند و توان کنترل از طریق نظارت و خشونت را به مهمترین ویژگی مردانگی تبدیل می کند. طلاجوی سپس به بازتابهای خوانش بیضایی از مردانگی در دوفیلم «عمو سبیلو» و «رگبار» پرداخت. به گفته طلاجوی، بیضایی در «رگبار» بارها با بازی کردن با چهارچوب تصویر، پوستر، و ایجاد صحنه های تماشاگر-بازیگر در داخل فیلم نشان می دهد که فیلم او قرار است قهرمانان جدیدی را به سینمای ایران معرفی کند و در عین حال قهرمانان پیشین را با نشان دادن خوبی ها و بدی ها و نقاط ضعفشان واقعی تر کند یا از عرصۀ قدرت پایین بکشد.

حمید احیا، بازیگر تئاتر و مترجم آثار نمایشی که ساکن آمریکاست و به عنوان بازیگر در نقش حاجی در نمایش طرب نامه با بیضایی همکاری کرده بود، در مورد زبان و شکل های نمایشی در «طرب نامه» سخنرانی کرد.

حمید احیا در مورد زبان نمایش طرب نامه گفت: «ارزش و شکوه زبان در آثار بیضایی بر هیچ کس پوشیده نیست اما زبان «طرب نامه» شگفت انگیز است. بیضایی با این نمایش تخت حوضی یک بار دیگر ثابت می کند که استاد زبان است؛ استادِ دانا و هنرمند و چیره دستی که با زبان تردستی می کند.» به گفته حمید احیا، زبان این اثر نه ساعته، با داستان های هزار تو و هزار و یکشبی خود، زبانی است متنوع، زنده، پویا و جذاب و از همه مهمتر نمایشی. احیا با ارائۀ نمونه هایی از متن طرب نامه، به تشریح گستردگی، تنوع، زیبایی و ارزش و اهمیت این زبان در نمایش بیضایی پرداخت و نشان داد بیضایی چگونه خلاقانه از فرم های نمایشی و آیینی کهن از تعزیه گرفته تا نمایش تقلید و روحوضی و نیز نقالی و پرده خوانی در طرب نامه استفاده کرده است. به گفتۀ احیا، بیضایی، «طرب نامه» را یکسره با زبان خلاقانه می سازد و با این کار بدون استفاده از شگرهای نورپردازی و جلوه های ویژه و ارکستر بزرگ موسیقی، یکی از جاندارترین و کامل ترین نمایش های ایرانی را به روی صحنه می آورد.

سخنرانی من (پرویز جاهد) هم در مورد جنبه های تریلر جنایی و نوآر در سینمای بهرام بیضایی با تمرکز روی سه فیلم شهری بیضایی یعنی «کلاغ»، «شاید وقتی دیگر» و «سگ کشی» بود. به اعتقاد من، تا کنون درباره جنبه های مختلف تاریخی، اساطیری، آیینی، اگزیستانسیالیستی یا فمینیستی آثار بیضایی، مقالات و کتاب های زیادی نوشته شده اما وجهی از سینمای بیضایی که تقریبا نادیده گرفته شده و یا کمتر به آن توجه شده، ویژگی های تریلر و جنایی سینمای اوست که من سعی کردم در مقاله خودم به صورت فشرده و با ذکر نمونه های دقیقی از فیلم های «کلاغ»، «شاید وقتی دیگر» و «سگ کشی» به آن بپردازم. به نظر من بیضایی سینماگری است که قاعدتا فیلم هایش را نباید در محدودۀ ژانر خاصی بررسی کرد چرا که فیلم هایش معمولا قواعد و کلیشه های ژانر را نادیده گرفته و از محدودۀ آن فراتر می روند و این بخاطر خصلت روشنفکرانه سینمای بیضایی است. با این حال می توان در کنار دغدغه های تاریخی، آیینی، اسطوره ای و حماسی بیضایی، علاقه و گرایش او به سینمای جنایی و نوآر و حضور عناصر روایی، سبکی و آیکونیک این ژانر را در فیلم ها و نیز فیلمنامه های فیلم نشده و نمایشنامه های او جستجو کرد.

ساختار معمایی و پر رمز و راز، وجود فیگور شبه کارآگاه و بازرس، تعلیق، دلهره، کابوس، سوء ظن، اتهام، توطنه، پارانویا، بحران هویت، آدم ربایی، قتل، انتقام، برخی از مهمترین عناصر روایی تریلر جنایی اند که همراه با ویژگی های سبکی چون نورپردازی با کنتراست بالا، موسیقی اتمسفریک پرتنش برنارد هرمنی، حرکات دوربین پیچیده و افشاگرانه و فضاسازی نوآرگونه و دلهره آور، جهان هیچکاکی و نوآرِ فیلم های تریلر بیضایی را می سازند.

مقاله فاطمه خانسالار، فارغ التحصیل ادبیات از دانشگاه سنت اندروز، با عنوان «زبان طبیعت و زمین»، خوانشی بوم گرایانه(اکوکریتیسیزم) از فیلم های روستایی بیضایی یعنی «غریبه و مه»، «چریکۀ تارا» و «باشو غریبۀ کوچک» بود. فاطمه خانسالار در این مقاله با تکیه بر این سه فیلم بیضایی، نشان داد که چگونه شخصیت‌های اصلی این فیلم ها برای رسیدن به هماهنگی با طبیعت پیرامون خود در تعامل با آن قرار می‌گیرند.

به گفته خانسالار، بیضایی با هم‌طراز قرار دادن طبیعت و انسان، مهم‌ترین اصل نگاه بوم‌گرایانه (اکوکریتیسیزم) را در اختیار بیننده می‌گذارد. برابریِ طبیعت و انسان، صدای سرکوب‌شدۀ طبیعت را به او باز‌می‌گرداند و به این ترتیب، انسان از جایگاه فاعل و قادر بلامنازع فرود می‌آید و در عرض طبیعت به مکالمه با او می‌نشیند. به اعتقاد خانسالار، بیضایی با ترسیم سیمای زنان فیلم‌هایش – رعنا، تارا و نائی- نه تنها قدرت نادیده گرفته شدۀ زنان را به آن‌ها باز می‌گرداند بلکه با پیوند زدن آنها با طبیعت، محیط زیستِ پیرامون آدمی را که همواره به مثابۀ زمینۀ زندگی دیده شده است به متن می‌آورد و نشان می‌دهد که مکان‌های فیزیکی مانند جنگل، رودخانه، کشتزار، دریا و غیره، جدایِ از مفاهیم استعاریِ معمول خود، مکان‌هایی واقعی هستند که در زندگی شخصیت‌های فیلم حضوری ملموس دارند. به گفته خانسالار، این رابطۀ عادلانه و برابر میان انسان و طبیعت که با «غریبه و مه» آغاز می‌شود، در تارا توسعه می‌یابد و در «باشو» به بلوغ خود می‌رسد.

نیلوفر بیضایی، نویسنده و کارگردان تئاتر ساکن آلمان نیز در سخنرانی خود ضمن نگاه کوتاهی به زندگینامۀ بهرام بیضایی به عنوان پشتوانۀ آثار هنری اش، به تشریح ویژگی های آثار او پرداخت. نیلوفر بیضایی با اشاره به شناخت عمیق بیضایی از فرهنگ، اساطیر و همچنین تاریخ ایران و در عین حال تحقیقات پیگیر او در مورد شیوه های نمایشی در ایران و شرق، گفت که  بیضایی، ایرانی ترین هنرمند اندیشه ورز عرصۀ تئاتر و سینمای ایران بوده و هست. به گفتۀ خانم بیضایی، بهرام بیضایی با تکیه بر این شناخت، موفق به نوآوری، گسترش این امکانات و خلق آثار چند لایه شده است. مقالۀ نیلوفر بیضایی، با ذکر چند نمونۀ تحلیلی از آثار بیضایی به ویژه نمایشنامه «آرش» و نمایشنامه «هشتیمن سفر سندباد» همراه بود.

موضوع سخنرانی سعید زیدآبادی، استاد دانشگاه سواس لندن، زبان «دیگران» و «دیگری کردن» زبان ها در فیلم باشو و چندزبانگی در سینمای ایران بود. به گفتۀ زیدآبادی، در طی دو دهۀ اخیر، استفاده از زبانی غیر از زبان فارسی به امری رایج در فیلم های ایرانی تبدیل شده است. وی با مقایسه فیلم «چمران» ابراهیم حاتمی کیا و فیلم «باشو» بهرام بیضایی، به بررسی رویکردهای مختلف دو فیلمساز به مسئله چندزبانگی در این فیلم ها پرداخت. به گفته زیدآبادی، این فیلم ها همچنین به خاطر درگیری های مسلحانه با دشمنان خارجی و داخلی که در ساخت و سازهایشان نقش اصلی دارند، قابل مقایسه اند. به اعتقاد نویسنده مقاله، با وجود رایج بودن چندزبانگی در فیلم های امروز ایرانی، فیلم «باشو» در رویکرد خود منحصر به فرد است.

 مریم قربان کریمی، فارغ التحصیل مطالعات فیلم از دانشگاه سنت اندروز، در مقاله خود به هویت زن در فیلم «رگبار» بیضایی پرداخت. به گفته قربان کریمی، با وجود اینکه ویژگی های کلی فیلم «رگبار» در نگاه اول شاید مشابه فیلم های دیگر آن زمان سینمای ایران به نظر آیند اما این فیلم دارای خصوصیات منحصر به فرد و پیشگامانه ای است. او همچنین در مقاله خود از طریق تجزیه و تحلیل متنی، به بررسی تفاوت های  شخصیت های زن در فیلم «رگبار» چه از لحاظ ساختار داستانی و چه از لحاظ تصویری پرداخت و آن را با تصاویر زنان در سایر فیلم های مطرح دهه های چهل و پنجاه شمسی سینمای ایران مقایسه کرد.

 فرشاد زاهدی، محقق سینمای ایران و استادیار دانشگاه کارلوس سوم مادرید، سینمای بهرام بیضایی را از دیدگاه ساختار سینمایی فضا، زمان و خاطرۀ جمعی مورد بررسی قرار داد. او در ابتدا به موضوع ساخت فضای سینمایی در آثار بیضایی پرداخت. به گمان او تصویر خانه و اشیاء خانگی مانند آینه یا درب و کلید در فیلم های شهری این فیلمساز، بیانگر درونیات شخصیت ها وهمچنین خود فیلمساز هستند، چیزی که در فیلم های روستایی به تصویر طبیعت و کنش طبیعت گرای شخصیت ها تبدیل می شود. به گفته وی سینمای بیضایی از دانش تقطیع سینمایی بهره می گیرد تا اثری مدرن و ایرانی بسازد. با ساخت فضا، زمان هم ساخته می شود، چیزی که در آثار بیضایی خطی نیست. گاهی مرز میان واقعیت و مجاز در هم می شکند تا از خاطرۀ جمعی شخصی به زمان حال بیاید و گذشتۀ تاریخی گم شدۀ شخصیت ها را به آنها یاد آور شود. برخورد شخصیت ها با گذشتۀ نا نوشتۀ خود به آنها نوعی آگاهی می بخشد وآنها را به دایرۀ زندگی روزمره باز می گرداند.

عنوان مقالۀ نینا خمسی دانشجوی دکترای آنتروپولوژی دانشگاه آکسفورد، غریبه های کوچک یا بازنمایی کودک و نوجوان جابجا شده در سینمای ایران بود. وی به بررسی مضمون جابجایی کودکان اقوام مختلف از جمله عرب، آذری و افغانی در جامعه ایرانی در فیلم های «باشو غریبه کوچک» بیضایی و «باران» مجید مجیدی پرداخت. به گفته خمسی، این جابجایی، باعث ایجاد اختلال و تنش و برخوردهای قومیتی، طبقاتی و جنسیتی در جامعه شده و روایت تازه ای از تفاوت های فرهنگی را به نمایش  می گذارند.

سخنرانی فرشید کاظمی، دانشجوی دوره دکترای رشته مطالعات اسلامی و خاورمیانه دانشگاه ادینبرا مربوط به حضور اسطوره درخت سخنگوی شاهنامه یا «وک» یا همان اسطوره ایزدبانوی اساطیر هندو-ایرانی در آثار بیضایی به ویژه اپیزود «درخت سخنگو» در مجموعه «فرش ایرانی» و نیز فیلم «وقتی همه خوابیم» بود. به گفته کاظمی، این اسطوره، نماد زایش، باروری و زندگی در فرهنگ ایرانی است. به گفته این سخنران، اسطوره درخت سخنگو در فیلم های بیضایی در قالب یک صدای زنانه ظاهر شده است. وی همچنین با تکیه بر نظریه میشل شیون در مورد صدای اکوسماتیک یا صدای غیرجسمانی، نشان داد که صدای اکوسماتیک در فیلم های بیضایی و برخی فیلمسازان ایرانی دیگر، صدایی زنانه است در حالی که این صدا، در سینمای هالیوود، غالبا صدایی مردانه است.

(عکس ها از امیر امامی، پرویز جاهد و دانشگاه سنت اندروز)

لطفاً نظر خود را اضافه کنید