جز عشق چیزی ندارم به تو بدهم

0

سینمای ضد روشنفکری جان کاساوتیس

 ترجمۀ پرویز جاهد

خبر در گذشت جان کاساوتیس در فستیوال روتردام به من رسید و نخستین واکنشم یادآوری این جمله بیلی وایلدر در تشییع جنازه ارنست لوبیچ بود. دوستی گفت :”دریغ از لوبیچ” و وایلدر پاسخ داد: “بدتر از آن دریغ از فیلم های لوبیچ”. ظاهرا اندیشیدن به فیلمسازانی متفاوت تر از لوبیچ یا جان کاساوتیس، کاردشواری نیست. اما هریک از آنان آورنده نوعی گرایش شخصی در سینما بودند که پیش از آن وجود نداشت. اگرچه بعدها بسیاری از فیلم سازان به تقلید و دنباله روی از آنان روی آوردند. به نظرمی رسد جان کاساوتیس به اندازه لوبیچ بر فیلم سازان بی شماری تاثیر گذاشته است. کسانی چون پیتر باگدانوویچ، ژان اوستاش، هنری جاگلوم، موریس پیالا، الین می، راب نیلسن، ژاک ریوت و مارتین اسکورسیزی.

جان کاساوتیس و جنا رولندز در چشمه های عشق

آنچه از جان کاساوتیس در ذهن دارم این حقیقت است که او آن قدر عمر نکرد تا نمایش نامه «زن اسرار آمیز» را بسازد. نمایشی که شانس دیدن آن را در اجرای محدودش در سالن کوچک بورلی هیلز در تابستان گذشته داشتم و یکی از مهمترین تجربه های تئاتری زندگی ام بود.

سابقه طولانی جان کاساوتیس در نمایش نامه نویسی و کارگردانی تئاتر، شناخته شده ترین وجه فعالیت اوست و بیشتر آثارش براساس نمایشنامه ها ساخته شده اند. «چهره ها»، «زنی تحت تاثیر»، «شب افتتاح» و «چشمه های عشق». حتی اولین فیلمش «سایه ها» بر اساس گسترش بداهه پردازی های او در کارگاه بازیگری اش بود. «چشمه های عشق» نیز بر مبنای نمایشنامه ای از تد آلن ساخته شد. اما مهمترین آثارش برخاسته از ذهنیت خلاقش بود. یقینا بزرگترین موضوعی که او را رنج می داد، استعداد نویسندگی اش بود که در سایه شهرت وسیع و فریبنده اش به عنوان یک کارگردان بداهه پرداز قرار گرفت. «زن اسرار آمیز» که جان کاساوتیس اگر زنده می ماند امیدوار بود آن را بسازد، درباره زنی بی خانمان است که نقش او را جنا رولندز(همسرش) بازی می کرد و کارول کین نیز نقش زنی جوانی را ایفا می کرد که هویت روشنی ندارد و احتمالا دختر جنا رولندز است. بیشتر ماجرا در خیابان ها و در میان غریبه ها روی می دهد و در طی تغییر صحنه ها، کاساوتیس بازیگران را برای اجرای نمایش به خیابان های واقعی می کشاند. همان طور که از اسم نمایشنامه پیداست، ما واقعا چیزی از شخصیت رولندز نمی دانیم. در بیشتر لحظه ها، حضور او در خیابان مانع از کشف هویت واقعی او شده و شخصیت سیال و بی ثبات او را به شخصیت های سموئل بکت نزدیک می سازد.

جنا رولندز در چهره ها

جنا رولندز در چهره ها

از شروع فیلم «چهره ها» که در آن جن مارلی، وارد سینمایی می شود که فیلم «چهره ها» را نشان می دهد، نوعی مدرنیسم غریزی و غیر منتظم را می توان در کارهای کاساوتیس دنبال کرد.

«شب افتتاح»، فیلم محبوب جان کاساوتیس بود و به نظر می رسد استفاده غریب سکانس خوابِ باله گونه و وهم در پایان «چشمه های عشق» از یک انگیزه آنی ناشی شده باشد. علیرغم گرایش ضد روشنفکری که از فیلم «سایه ها» به بعد در آثار کاساوتیس دیده می شود، جهت گیری رادیکال آثارش او را به بازسازی بسیار از اصول مدرنیسم می کشاند، عناصری چون خود بازتابی، قواعد غیرمتعارف تعریف و تداوم داستانی، روایت از هم گسسته، استحاله شخصیت و امتناع از روانکاوی که به زبان ویژه او بیان می شود.

شاید بزرگترین نقطه کور در نقد بسیاری از منتقدین انگلو آمریکایی آثار او، سماجت آنها بر رئالیست بودن او باشد که واقعا این طور نبود. «چشمه های عشق»، تلاش زیادی کرد که این واقعیت را توضیح دهد و «زن اسرار آمیز» حتی بیشتر. در صحنه ای از این نمایش، رولندز در حالی که لباس شیک و پرزرق و برقی پوشیده وارد یک کلوپ شبانه می شود. جان کاساوتیس هرگز برای ما روشن نمی کند که این صحنه بازتاب تخیل اوست یا شخصی دیگر. فلاش بک است یا فلاش فوروارد و طبق مضمون خاص نمایش، نباید هم روشن می کرد.

جان کاساوتیس و همسرش جنا رولندز در اتاق تدوین در سال های دهه هفتاد

جان کاساوتیس و همسرش جنا رولندز در اتاق تدوین در سال های دهه هفتاد

پیتر باگدانوویچ در مقاله ای کوتاه اما هوشمندانه که در کاتالوگ جشنواره روتردام به چاپ رسید، به درستی جان کاساوتیس را یک انقلابی می نامد و بر جنبه های عمیقا سیاسی آثار او تاکید می ورزد. وجهی که عمیقا نسبت به آن بی اعتنایی شده یا بد فهمیده شده است. آنچه که موجب شد «سایه ها» در اولین نمایش آن در ۱۹۶۰ یک انقلاب تلقی شود، ظرفیت ارتباط عمیق آن با مسئله نژادپرستی بود بدون این که بخواهد مستقیما در دیالوگ ها به آن اشاره کند.

زمانی که او در «چهره ها» و «شوهران» بر طبقه متوسط تاکید می کند، در واقع تماشاگران آثار خود را افزایش می دهد بدون اینکه حتی نگاه انتقادی- اجتماعی و تندروانه خود نسبت به روح آمریکایی را تغییر دهد. همواره برای منتقدان کار آسانی بود که بی اعتنایی خود نسبت به پیچیدگی و دشواری آثار او را با نشاندن مفاهیم بدیهی و نادیده گرفتن مفاهیم دیگر بپوشاند. جنبه زننده آن این است که شخصیت های او گرایش به معمولی بودن دارند. با این که جان کاساوتیس به آنها عشق می ورزد، احترام می گذارد و با شور و شوقی وصف ناپذیر از آنها دفاع می کند که صرف بیان این احساس، خود به عملی سیاسی بدل می شود. آواز خاطره انگیز «من جز عشق چیزی نمی توانم به تو دهم» که در پایان فیلم «کشتن یک شرط بند چینی» خوانده می شود، در حقیقت سرود ناکامی و شکست است.

شاید کسی بپرسد  چه چیزی ستایش غیرانتقادی شخصیت های معمولی را تبدیل به یک عمل سیاسی می کند؟ در واقع همچنان که جوناتان کوزول در کتاب اخیرش درباره بی خانمان های آمریکا – راشل و فرزندانش – اشاره می کند، شاید تمام بار ایدئولوژیکی ریگانیسم، متکی بر ظرفیت آن باشد که چنین افرادی را نامرئی و ناسازگار می سازد. جان کاساوتیس با رادیکال ترین شیوه ممکن با این ناهنجاری مواجه می شود. همه به خاطر دارند که اختلاف خشونت آمیز میان جان کاساوتیس و استانلی کرامر بر سر فیلم «بچه ای منتظر است» در سال ۱۹۶۳ از این اعتقاد کاساوتیس ناشی می شد که کودکان عقب مانده ذهنی، هیچ مشکلی ندارند بلکه این ما هستیم که با آنها مشکل داریم.

احساسات خانوادگی، عمیقا در فیلم های جان کاساوتیس دیده می شود. حال چه شخصیت ها آن را به زبان آورند یا نه. خانه جان کاساوتیس به عنوان لوکیشن مرکزی فیلم های «چهره ها» و «چشمه های عشق» همانقدر در کارهایش اهمیت دارد که بازیگران مستعدش.

پرونده کارگردانی جان کاساوتیس با فیلم «دردسر بزرگ» (۱۹۸۵) بسته می شود. یک کمدی هالیوودی با بازیگری پیتر فالک و آلن ارکین که جان کاساوتیس بعد از این که آندره برگمان، نویسنده فیلمنامه، آن را رها می کند، مسئولیت کارگردانی آن را می پذیرد(باگدانوویچ آن را بزرگترین اشتباه کاساوتیس می داند).

بنابراین بهتر است که بگوییم پرونده  کاساوتیس با بهترین کار تئاتری اش به پایان می رسد. نمایشی استادانه و بی نظیر که بسیاری از تماشاگران هرگز شانس دیدن آن را نخواهند داشت. اگرچه تماشای آن بر روی نوار ویدئو یا انتشار متن آن بسیار جالب خوهد بود.

٭ نقل از نشریه «سایت اند ساند»- ۱۹۸۹

این مقاله  نخستین بار در شمارۀ ۵ «سینما-چشم» ویژۀ جان کاساوتیس منتشر شد.

لطفاً نظر خود را اضافه کنید