بازنمایی واقعیت در جشنواره فیلم های مستند هات داکس

0

جشنواره فیلم مستند محل بازنمایی واقعیت‌هاست، حقایقی که اغلب در سینمای داستانی مجال بروز و به تصویر کشیده شدن نمی یابند. این همان تقاطعی‌ست که احساسات، انسانیت، خشونت، درد و رنج، شادی، باورها و اعتقادات رنگ اصالت به خود می‌گیرند و برای مخاطبینی که روز و شب خود را در میان انبوهی از تصاویر تحمیلی و ساختگی و یا فیلم‌های داستانی می‌گذرانند فرصتی‌ست تا نگاهی نو به آنچه در هیاهوی زندگی می‌گذرد بیاندازند. بیست و چهارمین دورۀ جشنواره فیلم «هات داکس» (جشنواره بین المللی فیلم های مستند کانادا) در قلب فرهنگی سرزمینی که رابرت فلاهرتی ۹۵ سال پیش مستند شاهکارش، «نانوک شمال» را جلوی دوربین برد، بزرگترین گردهمایی مستندسازان سراسر دنیا در منطقه آمریکای شمالی به حساب می‌آید. این دورۀ جشنواره، روز پنجشنبه هفته گذشته ( ۲۸ آوریل) کار خود را به صورت رسمی با نمایش فیلم «لیگ رقاصان اگزوتیک» (League of Exotique Dancers) از راما رو، مستندساز هندی-کانادایی در سالن اصلی جشنواره، سینمای بلور هات داکس، خانه همیشگی سینمای مستند در تورنتو که در طول ۳۶۵ روز سال تنها به نمایش آثار مستند اختصاص دارد آغاز کرد. راما رو در این فیلم، دنیای سراسر سرگرم کننده و پرشور و هیجان رقصندگان بورلسکِ لاس وگاس در نیمه قرن بیستم میلادی را با تاکید بر فقر، نژاد‌پرستی و تبعیض جنسی حاکم بر آن به تصویر کشیده است. در این دوره قرار است ۲۳۲ مستند کوتاه و بلند از ۵۱ کشور به روی پرده برود. سینمای ایران نیز با سه فیلم مستند بلند و یک فیلم کوتاه حضوری به نسبت قابل قبول دارد؛ «سونیتا» به کارگردانی رخساره قائم مقامی، «رویاهای دم صبح» از مهرداد اسکویی، «اعتراض وارد نیست» اثر مشترک فرناز و محمد رضا جورابچیان، و «برد» به کارگردانی حمید جعفری.

c7e83364-719d-440b-92f8-fa4f700ad147

سونیتا ساخته رخساره قائم مقامی

«سونیتا»ی قائم مقامی با توجه به حضور پررنگش در جشنواره‌های جهانی و ربودن جوایز متعدد و با نظر به توجه ویژه‌ای که در ساندنس ۲۰۱۶ به آن شد در نگاه ابتدایی شاید فیلمی قابل قبول و سرشار از لحظات انسانی و عاطفی‌ (بدون توجه به مسائل تکنیکی) بنظر برسد. شاید همانطور که از اسم فیلم بر می‌آید قهرمان داستان، دخترکِ افغانِ بدون برگه هویتی باشد که دست روزگار او را به ایران کشانده تا با سن کم خود نه تنها کمک حال اقتصاد خانواده‌ پرجمعیتش باشد بلکه به موازات آن تحت تعلیم، آموزش و سرپرستی مرکزی دولتی در یکی از فقیرترین محلات تهران امروز نیز قرار گیرد. اما وقتی کمی از هیجانات به ظاهر واقعی اما مشکوک به دستکاری فیلم فاصله می‌گیرید، ستاره اصلی فیلم نمی‌تواند کسی جز فیلمساز یعنی قائم مقامی باشد. او در نگاه تماشاگر غربی به عنوان یک فرشته نجات، بینوایی را از مهلکه‌ای که هر گوشه‌اش سراسر فقر و فلاکت است نجات می‌دهد و به بهشت موعود سرزمین‌های دور می‌برد. فیلم دقیقا از جایی ضربه می خورد که به قول کارگردانش، نقطۀ احیای این پروژه طاقت فرسا و پر استرس چند ساله است، زمانی‌که مادر سونیتا اصرار به شوهر دادن او در قبال دریافت پول دارد و هیچ راهی (به ظاهر) باقی نمی‌ماند جز این‌که کارگردان خودش دست بکار شده، هزینه کند و حتی جلوی دوربین بنشیند (پروتاگونیست داستان خود شود) و برای آینده سونیتا تصمیم بگیرد. و این همان نقطه‌ای ا‌ست که شاید دیگر «سونیتا» را از مستندی که می خواهد بیانگر واقعیت باشد، خارج می‌سازد. قائم مقامی حتی در قسمتی از فیلم به این نکته که دخالت او، اصالت فیلمش را زیر سوال خواهد اشاره می‌کند اما در نهایت در این دام خودخواسته گرفتار می شود.

«رویاهای دم صبح» ساختۀ مهرداد اسکویی، سومین قسمت از سه گانۀ مستند اوست («روزهای بی تقویم» و «آخرین روزهای زمستان») که داستان آن دربارۀ کودکان زیر ۱۸ سال تحت نظارت کانون اصلاح و تربیت شهر تهران است. این فیلم که با دشواری‌های فراوان و در مدت زمانی طولانی به مرحلۀ ساخت رسید، جایزه عفو بین‌الملل سال ۲۰۱۶ را با حضور در برلیناله از آن خود کرد و حالا با حضور در  فستیوال هات داکس امیدوار است که بتواند توجه‌ها را با موضوع حساسش به خود جلب کند.

Starless Dreams 3

رویاهای دم صبح ساخته مهرداد اسکویی

«اعتراض وارد نیست» از فرناز و محمدرضا جورابچیان، داستان تعدادی مهاجر افغان است که به عنوان توپ جمع‌کن در زمین‌های تنیس تهران مشغول به کار هستند و از همین طریق شیوه بازی این ورزش را فرا می‌گیرند. آن‌ها در بسیاری از مسابقات باشگاه‌های خصوصی تنیس که ثبت نام در آن برای عموم آزاد است شرکت می‌کنند و در کمال شگفتی برخی از رقبای ایرانی خود را نیز شکست می‌دهند. این فیلم که طی سه سال ساخته شده و تدوین آن بر عهده بهمن کیارستمی بوده است، اولین نمایش جهانی خود را تجربه می‌کند.

«بَرد»، مستندی بیست و شش دقیقه‌ای به کارگردانی حمید جعفری‌ست که در جشنواره‌های زیادی شرکت کرده و مورد تحسین واقع شده که آخرین آن کسب جایزه ویژه داوران برای بهترین نوآوری و خلاقیت در جشنواره ویژِنز دو رییل سوئیس بوده است. «بَرد» که در گویش لری به معنی سنگ و در فارسی به معنی دور ایستادن و فاصله گرفتن است، داستان زنی روستایی از توابع رامهرمز را روایت می‌کند که بیست سال است هر روز با پتک و دیلم به کوه می رود تا با استخراج سنگ و فروش آن معاش خود و خانواده را تامین کند.

Bard 1

مستند بَرد ساخته حمید جعفری

از فیلم‌های ایرانی که بگذریم، انبوهی از مستندهای برتر و بدون شک خوش ساخت را در برابر خود خواهیم داشت تا جایی‌که گاهی اوقات با توجه به محدودیت زمان درمی‌مانیم که کدام فیلم را فدای دیدن دیگری کنیم. به خصوص اگر سر و کارمان به عنوان یک پیگیر جدی سینما بیشتر با سینمای داستانی باشد تا مستند. آنوقت است که عطش دیدن بهترین‌های دنیای مستند در هات داکس معنایی فراتر از آن‌چه هست برایمان می‌یابد. از فیلم هایی که باید حتما به آن‌ها اشاره نمود و در اولویت قرار داد، می‌توان به مستند «برادرها» ساخته اَشلا هولم اشاره کرد. این فیلم را بدون تردید باید یکی از غافلگیری‌های این دوره هات داکس تا به امروز نامید. مستندی که با دستمایه قراردادن زندگی دو برادر از خردسالی تا پایان نوجوانی‌شان، دوره‌ای حدوداً پانزده ساله از خوشی‌ها، ناامیدی‌ها و بالا و پائین‌های زندگی آنان در شهری ساحلی را به تصویر می‌کشد. کارگردان فیلم که مادر این دو برادر نیز هست، قد کشیدن فرزندانش را با دوربینش بی‌طرفانه به نظاره نشسته و جز مواردی که شاید جان‌شان در آستانه به خطر افتادن بوده دخالت نکرده است. در نگاه اول داستان فیلم شباهت تماتیک بسیاری به فیلم «پسربچگی» ریچارد لینکلیتر دارد اما به جرات باید اقرار نمود که فیلم هولم حتی چند سر و گردن  بالاتر از فیلم لینکلیتر می‌ایستد، و در حالتی اغراق شده می‌توان اینطور گفت که اگر «برادرها» قبل از «پسربچگی» به نمایش در می‌آمد شاید حنای فیلم لینکیتر دیگر آن رنگ امروزینش را نداشت. این مستند خوش ساخت نروژی، قابلیت تبدیل به اثری ماندگار و قرار گرفتن در زمره آثار برتر سال را دارد، اگر و تنها اگر در هیاهوی نام‌های بزرگ مجالی برای عرض اندام بیابد.

مستند برادرها

مستند برادرها

از دیگر فیلم های مهم جشنواره می‌توان به Hooligan Sparrow ساخته نانفو وَنگ، Operation Avalanche ساخته مَت جانسون، «او.جِی. سیمپسون» (O.J. Simpson) ساخته اِزرا اِدِلمَن که با مدت زمان ۴۶۴ دقیقه‌ای‌اش لقب بلندترین مستند هات داکس امسال را به خود اختصاص داده، «هتل دالاس» (Hotel Dallas) ساخته مشترک لیویا اونگور و شِرنگ لی هانگ، «برج» (Tower) ساخته کیث مِیتلَند، «میستر گاگا» (Mr. Gaga) ساخته تومر هِیمن، «بابی سندز: ۶۶ روز» ( Bobby Sands:66 Days) ساخته برِندان بیرن که بی شک یکی از خارق العاده‌ترین‌ فیلم های این دوره است و اولین نمایش جهانی‌اش را تجربه می‌کند، «دی پالما» ساخته مشترک نوآ بامباک و جِیک پالترو که کمتر از حد انتظار ظاهر شد و تنها می‌توان در آینده تحت عنوان مرجعی تصویری بر فیلم‌های دی پالما از آن یاد کرد، «انگورهای ترش» (Sour Grapes ) ساخته مشترک جِری راثوِل و روبن اَتلَس که طبق شنیده‌ها از غافلگیری‌های جشنواره است و بی‌صبرانه به انتظار دیدنش هستم، Life, Animated ساخته راجر راس ویلیامز، «یک رابطۀ عاشقانه عجیب»

مستند انیمیشن برج

مستند انیمیشن برج

 (A Strange Love Affair With  ) ساخته اِستر گولد، «سرزمین روشن» ( The Land of Enlightened ) ساخته پیتر یان دِ پو که فیلمبرداری‌ای بی‌نظیر و تدوین خلاقانه دارد و کارگردانش بدون شک معرف یکی از استعدادهای نوظهور سینمای مستند است، و در نهایت «وینر» ( Weiner ) مستند تحسین شده آمریکایی ساخته مشترک جاش کرِیگمَن و اِلیس اِستِینبِرگ که جایزه مستند برتر ساندنس ۲۰۱۶ را به خود اختصاص داد اشاره کرد.

«رسانه‌ها احساس ندارند» ساخته هاسکل وکسلر

«رسانه‌ها احساس ندارند» ساخته هاسکل وکسلر

از دوست داشتنی‌ترین قسمت‌های هات داکس ۲۰۱۶، نمایش مستندهای به اصطلاح کلاسیک شدۀ تاریخ سینما بر روی پرده است و اینجاست که برای فرار از هیاهوی روزهای اوج هات داکس باید به آن‌ها پناه برد و بزرگان این عرصه را با دیدن دوباره آثارشان بیش از پیش ستود. از جمله فیلم های مهم و جذاب این بخش می‌توان به فیلم «رسانه‌ها احساس ندارند» از هاسکِل وِکسلر، «راه پیمایی شرمن» از راس مِک اِلوی، «مدونا: راستی یا شهامت» از آلک کشیشیان، و «حادثه در رِستیجِش» از آلن اُبُمساوین اشاره کرد. امسال همچنین مراسم بزرگداشتی برای استیو جیمز با نمایش منتخبی از آثار مهم‌ترش چون «رویاهای دوّار» (Hoop Dreams) تدارک دیده شده است. جشنواره مستند هات داکس تا هشتم ماه مِی میلادی ادامه دارد.

 

لطفاً نظر خود را اضافه کنید