ایدا، هویت دو پاره

1

نگاهی دیگر به فیلم ایدا

کارگردان: پاول پاولیکوفسکی. نویسنده: پاول پاولیکوفسکی و ربکا لنکیِویچ. فیلمبرداران: لوکاش زال و ریشارد لنچِوسکی. تدوین: یاروسلاو کامینسکی. بازیگران: آگاتا کولِشا، آگاتا ترِبوهوفسکا. محصول: ۲۰۱۳

روزهای سرد سالهای دهۀ ۶۰ لهستان. صومعه ای کوچک. آنا (آگاتا ترِبوهوفسکا )، دختر جوان سرراهی که در صومعه بزرگ شده، در آستانۀ سوگند خوردن برای پیوستن به کلیسای کاتولیک به عنوان راهبه است. مادر صومعه او را که هنوز پایش را از حوالی صومعه دورتر نگذاشته ترغیب می‌کند تا برای دیدار با تنها عضو خانواده‌اش به شهر برود. واندا (آگاتا کولِشا)، خاله‌ی آنا، بازجوی سابق حزب کمونیست در دوران پس از جنگ جهانی‌ست که به قاضی دادگاه جرائم شهری تنزل مقام داده شده و حال زندگیش را با سیگار، مشروب و سکس سپری می‌کند. او که فردی بدبین و تلخ به نظر می‌رسد، ایمان آنا را به سخره می‌گیرد. اما آنچه حقیقتا آنا را تکان می‌دهد، حقیقتی‌ست که واندا بر او آشکار می‌کند؛ این که آنا در اصل یک یهودی ست، نامش ایداست و مادر و پدرش در جریان جنگ جهانی دوم کشته شده‌اند و این سرآغاز سفری‌ست برای کشف آنچه بر مادر و پدر ایدا گذشته.

Ida_6236110

ایدا یک اثر مینیمالیستی‌ست؛ نماهای سیاه و سفید و خالی، بازی‌های کم‌تحرک  و سکانس‌های کم‌دیالوگ، دوربین معمولا ساکن و یا متحرک با حرکتی آرام و حداقلی، تدوین کند و نامرئی. ریتم کند، نماهای اغلب ساکن و عدم وجود تحرک نمایشگر جامعه ای‌ست که از هرگونه پیشرفت و تغییری تهی شده است. نسبت تصویر غیرمعمول ۱.۳۳:۱ و قاب بندی ویژه که در نماهای نزدیک شخصیت‌ها را در گوشه‌ی نیمه یا یک سوم پایینی تصویر، و در نماهای دور خط افق را بسیار نزدیک به پایین قاب قرار می‌دهد (یادآور سینمای مونتاژ شوروی و نیز قاب بندی‌های برسون)، شخصیت ها را زیر بار و سنگینی فضایی تصویر می‌کند که یا با معماری داخلی کلیسا، یا با خطوط راست و مستقیم معماری بتونی دوران استالین، و یا با آسمان ابری و خاکستری احاطه شده ست؛ نمادی از سنگینی بار مذهب، ایدئولوژی و حتی تاریخ بر جامعه لهستان، تاریخی که جلوه ای از آن در سفر کوتاه ایدا و واندا آشکار می شود.

برخلاف بسیاری از فیلم‌هایی که به گذشته و سرنوشت یهودیان در اروپا از منظر نسل کشی توسط نازی ها پرداخته‌اند، ایدا بر روی تنش‌های موجود میان مسیحیان و یهودیان در درون جامعه‌ی لهستان انگشت می‌گذارد. این بار قاتل نه ماشین نظامی آلمان نازی، که همسایه، همشهری، کشاورز، دامدار، کافه دار و … است؛ مردم عادی که بعضی‌شان یهودیان را لو دادند، برخی یهودیان را پناه دادند و برخی که به یهودیان پناه داده بودند، کمی بعد با ترس از عواقب آن دست به اعمال دیگری زدند. فیلم به جای نمایش صریح جنگ و کشتار و شکنجه به سراغ تصویرکردن رنج و غم روزمره‌ای می‌رود که سالهاست زندگی مردمانی در شرق اروپا را حتی پس از پایان جنگ دربرگرفته‌ست. واندا تجسم چنین رنجی‌ست. او که گویی گذشته‌ی خانوادگیش را به فراموشی سپرده، با ورود ایدا به گذشته بازمی‌گردد. او که از سویی نمایندۀ نسل جوان بعد از جنگ و نماد آرزوها و امیدهای لهستان کمونیستی و از سوی دیگر وارث ناامیدی‌ها و سرخوردگی‌های آن است، زیر سنگینی بار آنچه بر خانواده‌اش رفته از هم می پاشد.

Ida-Agata-Trzebuchowska-Agata-Trzebuchowska

در برابر واندا، ایدا نماینده نسلی‌ست با ریشه‌ای نامعلوم که گذشته و هویتش از او پنهان شده. آشکار شدن گذشته بر ایدا پایه‌های اعتقادی او را تکان می‌دهد. در بازگشت به صومعه او تغییر کرده. هنگام مراسم صرف غذا که همه در سکوت غذا می‌خورند،  می‌خندد. مهمتر از آن، در ادای سوگند تردید می‌کند و در مراسم سوگند شرکت نمی‌کند. او به شهر بازمی‌گردد و به خانۀ واندا می‌رود. حجاب از سر برمی‌دارد، با لوازم واندا آرایش می‌کند، لباس واندا را می‌پوشد، مشروب می‌خورد و شبی را با موزیسین جوانی که در سفر اول با او آشنا شده بود، نوازندۀ ساکسیفونی که قطعه های جان کُلترِین را می‌نوازد و حضورش اشاره‌ای‌ست به پیش لرزه‌های جنبش‌های جوانان در اواخر دهۀ ۶۰، می‌گذراند. ایدا یک شب را با هویت واندا سر می‌کند و در آغوش جوان موزیسین به آینده‌ای که او برایشان ترسیم می‌کند، فکر می کند؛ ازدواج، خرید خانه، بچه دار شدن، و سپس ادامۀ ‌یک زندگی معمولی.

فیلم با پرسش‌های گوناگون پایان می‌یابد. آینده ایدا چه خواهد شد؟ او که حال از گذشته‌اش باخبر است، او که هم آنا بودن را تجربه کرده و هم واندا بودن را، چگونه اعتقادات دینی‌اش را با هویت حقیقی و جدیدش وفق خواهد داد؟ نمای پایانی فیلم از ماشین‌هایی که در خلاف جهت ایدا از کنار او عبور می‌کنند و همگی یادآور ماشین واندا و سفر آنها برای جستجوی هویت‌اند، اشاره‌ای ست به ایداهای دیگر که این سفر را تجربه خواهند کرد و در برابر چنین پرسش‌هایی قرار خواهند گرفت.

یک نظر

لطفاً نظر خود را اضافه کنید