خشونت، سینما و دیگری

0

نگاهی به فیلم «امروز» ساختۀ رضا میرکریمی

فیلم”امروز” میرکریمی به عنوان نماینده انتخابی ایران برای اسکار سال ۲۰۱۵ انتخاب شد .”امروز” از همان اول محبوب منتقدین سینمایی نبود و عده زیادی منتظر شکست  سنگین تجاری فیلم بودند. به قول سایت همشهری، ” بعضی منتقدین می‌گویند فیلمنامه‌ای که رضا میرکریمی و شادمهر راستین به نگارش درآورده‌اند با معیارهای کلاسیک و آکادمیک فیلمنامه‌نویسی، خلأهای بسیاری دارد و مهم‌ترین ایرادش می‌تواند سکوت قهرمان اثر قلمداد شود”. با وجود نگاه های منفی، امروز در گیشه موفق بوده و به فروشی بالای یک میلیارد دست یافت. علاقه به این فیلم، محدود به بینندگان ایرانی نیست. به عنوان خبرنگار، چندی پیش در جشنواره تورنتو شاهد استقبال عده زیادی از بینندگان غربی از فیلم بودم. اما چرا بر عکس نظر اکثریت منتقدین ارانی، چنین فیلمی این گونه مورد استقبال وسیع ایرانی ها و غربی ها قرار گرفت؟

به نظرم مهم‌ترین دلیل موفقیت این فیلم، ارتباط  قابل لمس بینندگان(چه ایرانی و چه خارجی) با پیام جهان شمول فیلم راجع به احترام به “دیگری” است. “امروز” میرکریمی چه در شکل بندی و چه در محتوا، ناخواسته یادآور بسیاری از صحبت‌های امانوئل لویناس، فیلسوف فرانسوی-لیتوانی، در بارۀ اهمیت دادن به دیگری است.

لویناس، از قربانیان هولوکاست در جوانی، در نوشته‌های گوناگون خود در پی ایجاد جامعه‌ای خشونت پرهیز در جهان بود. از  دید او رابطه اخلاقی با دیگری از مسئله هستی که هایدگر مطرح می‌کند مهم‌تر است و تنها از طریق چنین رابطه‌ای امکان کاهش خشونت وجود دارد. در واقع لویناس معتقد است که در فلسفه غرب هیچ گاه نگاهی غیرتمامیت خواه به دیگری وجود نداشته و همواره دیگری را به همسانی (Self-Sameness)  فرو می‌کاهند، امری که سبب ساز خشونت  می‌شود.

لویناس معتقد است که بزرگترین جنایت های بشری در زمان هایی صورت گرفته است که به نام تفکری تمامیت خواه، منحصر به فرد بودن دیگری نفی شد و دیگری به همسانی فروکاسته شد. از این رو لویناس در نوشته‌های مختلف خود در پی انتقاد از “اگو” و یادآوری اهمیت توجه به منحصر به فرد بودن دیگری است. او از خواننده خود می‌طلبد که در هر توجه به دیگری، مرموز بودن و غیر قابل شناخت بودن او را در نظر بگیریم. در دیدگاه او تنها در صورت ایجاد چنین نگاهی است که با دیدی خشونت‌طلبانه به سراغ دیگری نمی رویم و بدون تأمل حاضر به قضاوت اخلاقی در باره او نمی‌شویم.

در سال‌های اخیر شباهت تفکر لویناس با کارهای برادران داردن و مایکل آنجلو آنتونیونی مورد بحث قرار گرفته. در ادامه این سنت سینمایی، در “امروز” میرکریمی هم روش‌های مختلفی  به کار رفته تا توجه بیننده به دیگری  و ماهیت غیر قابل شناخت او برانگیخته شود. واضح ترین آنها نام خود فیلم “امروز” است ، داستان فیلم به امروز زندگی شخصیت اصلی می پردازد و کاری با قضاوت اخلاقی  راجع به گذشته او ندارد. در همخوانی با این نگاه است که در این کار، عامدانه  تلاش بر آن بوده است تا اطلاعی به بیننده برای شناختن شخصیت‌ها داده نشود. ساده‌لوحی تمام است که فکر کنیم که کارگردانی که به ریزترین جزئیات در فیلم خود دقت می‌کند نتوانسته به خلق داستانی با رفتارهای منطقی شخصیتی بپردازد.

 در واقع، توجه به ریز جزئیات در تمامی سطوح فیلم به چشم می‌خورد. در همان چند دقیقۀ اول فیلم شناسه‌های متفاوتی  راجع به  شخصیت راننده تاکسی  دریافت می‌کنیم. متوجه می‌شویم که شخصیتی اخلاقی دارد و از تاکسی متر برای محاسبه نرخ استفاده می کند. کسی است که حاضر نیست  تا مسافری را که غیر اخلاقی کار می‌کند جابجا کند.  در مابین فیلم، شناسه‌های فراوانی وجود دارد که  به درک داستان کمک می‌کند. اگر شیشه کنار تاکسی می‌شکند می‌بینیم که  خرد شدن آن بیخود نبوده و  در ادامه موجب ترس همکار راننده می‌شود.

 از این نمونه  شناسه‌ها در فیلم فراوان است، داده‌هایی که به قول دیوید بوردول، متقکر سینما، فیلم را کاملاً قابل پیگیری برای بیننده می‌سازد. با این اوصاف، میرکریمی در واقع  دانش لازم برای تهیه فیلمنامه خوب را دارد ولی با این وجود عامدانه تمام تلاش خود را کرده  تا شخصیت  و ماجرای داستان کاملاً برای بیننده غیر قابل پیش‌بینی باشد. در واقع در هم سنخیت با نگاه لویناس در توجه به دیگری، در کار میرکریمی احساس و مرموز بودن بر عقل و شفافیت برتری یافته است. با عقل هیچگاه نمی توان احترام به دیگری را توجیه کرد. فضای فیلم میرکریمی فضای منطق و تعقل نیست، فضایی مملو از پیچیدگی و رمز و راز است. برای لذت بردن از فیلم در مواجهه با چنین اثری نباید مثل دکتر روانکاو در مواجهه با یک بیمار روانی عمل کرد.

 پیچیدگی و  رازآمیزی در سطوح مختلف فیلم به چشم می‌خورد. موسیقی فیلم در جاهایی که انتظار آن را نداریم به داستان، ماهیتی مرموز و پیچیده داده است. ژانر فیلم در بخش‌های زیادی مشخص نیست و مابین رئال، درام، فیلم پلیسی، اجتماعی و گونه‌های دیگر در حال جابجایی است.

پیچیده سازی در طراحی سکانس‌‌ها هم  به چشم  می‌خورد.. داستان فیلم در بیمارستانی رخ می‌دهد که در آن به واسطه کاربردی بودن فضا، فیلم‌برداری کردن عمقی پلان‌ها خیلی سخت است. با این وجود پلان‌هایی‌ چند لایه نیز در فیلم به چشم می‌خورد. جالب است که مشخص نیست که اطلاعات اصلی فیلم را کدام لایه پلان به  بیننده منتقل می کند. در بخشی از فیلم راننده تاکسی را می‌بینیم که در حال نگاه کردن به  صفحه تلویزیون است. دوربین بر روی او  تمرکز کرده است. در عمق میدان نگهبانی نشسته که تصویر محوی دارد. با توجه به  تمرکز دوربین بر راننده تاکسی، بیننده  توقع دارد که او عامل پیش برنده این بخش داستان باشد. با این وجود در کمال تعجب، نگهبان که در عمق میدان است تلویزیون را خاموش می کند و قهرمان این بخش فیلم می‌شود.

 این نمونه‌ از شیطنت‌ها در فیلم زیاد است. میرکریمی با توسل به چنین بازیگوشی‌هایی فیلمی را خلق کرده که در آن ندانستن‌ها بر دانستن‌ها غالب است.  شکلی که به خوبی در سازگاری با نگاه لویناس است که ادعا می کند که در مواجهه با دیگری، نمی‌دانم‌ها بر آنچه که می‌دانم باید غلبه داشته باشند تا دچار نگاه خشونت بار و کلیشه‌ای به دیگری نشویم و فکر نکنیم که همه چیز او را از قبل می‌شناسیم و حق هرگونه کاری را نسبت به او داریم.

تمامی ترفندهای فوق کمک کرده تا میرکریمی  شخصیتی را خلق کند که همانند توصیه های لویناس به دنبال تسلط بر دیگری نیست و روحیه‌ای “مادرانه”  و مهرطلب دارد. در واقع، به قول رخشان بنی اعتماد  با وجود آن که میرکریمی زن نیست ولی سینمای او از بسیاری از جهات توجه کم نظیر و پیشرویی را به عناصر مرتبط به زنانگی نشان می‌دهد. دراین فیلم شخصیت راننده تاکسی با بازیگری پرویز پرستویی، رزمنده‌ای برگشته از جبهه است که بسیار پرعطوفت است.

با توجه به سابقه بازی پرستویی در آژانس شیشه‌ای، انتظار شخصیتی با  روحیه جنگجوی مردانه و کاملاً مصمم را داریم. ولی در کمال تعجب چنین چیزی اصلا ًرخ نمی‌دهد. درست است که راننده تاکسی شخصیتی مصمم است، ولی در عین حال کاملاً منعطف و همواره در حال شدن و تغییر است.  شخصیت او نتیجه و فرزند هر لحظه از زمان است و همواره متولد می‌شود. تصمیم او برای رها کردن زن در بیمارستان بعد از صحبت تلفنی با یکی از آشنایان آن زن کاملاً عوض می‌شود. فردی اهل  گفتگو با دیگری است و حاضر به فداکردن خود برای دیگری. به قول لویناس؛ او “گروگان” دیگری است. این شخصیت حاضر است که زیر بار هر کتک‌خوردنی برود. او دیگر همان مردی که پرستویی در آژانس شیشه‌ای نشان می‌دهد نیست. در ادامه نگاه پیشرو به زنان، میرکریمی مردانگی متفاوتی را متناسب با جو زمانه خلق کرده است.  مردانگی جدید فیلم، شکننده و با روحیه عطوفت مادرانه است.

با این تفاصیل باید گفت که فیلم هم برای بیننده ایرانی و هم غربی جذاب است از آن رو که با منطقی ساخته شده که از نگاه فیلسوفی غربی هم قابل تفسیر است. فیلم موفق است از آن رو که در این جهان لویناسی فقط به طرح پرسش  راجع به وضعیت دیگری نپرداخته بلکه امکان جواب دادن را هم فراهم ساخته است.

 در واقع، همان جور که استنلی کاول، فیلم‌شناس، ادعا می کند، فیلم تنها ساحتی در جهان معاصر است که این امکان را برای بیننده فراهم می‌کند تا “بودن” هایدگری در جهان را احساس کند. او ادعا می‌کند که به واسطه  گسستی که  تجدد در ارتباط انسان با طبیعت ایجاد کرد، انسانها از درک موقعیت خود در جهان در بسیاری از سطوح عاجزند و دچار حس از خودبیگانگی اند. با رفتن به سینما، بینندگان فرصت پیدا می‌کنند تا بار دیگر خود را در جهان احساس کنند. با این دید، فیلم های تاثیر گذار را می‌توان کارهایی خواند که در چنین وضعیتی از خود بیگانگی به بیننده، امکان تصمیم گیری در جهان را بدهند. “امروز” از این زاویه کاری دلپذیراست.

“امروز” جهانی سینمایی را خلق کرده که در آن بیننده در سطح اول به تأمل پیرامون مشکلات ارتباط با دیگری در جهان خود می پردازد. در این تصویر جهانی شده که  راجع به یک روز در زندگی است، ناظر خود را همانند شخصیت راننده تاکسی می‌پندارد که همواره  مورد قضاوت روزمره است. تماشاگر می بیند که کسی شبیه به او تمام سعی خود را برای بودن در جهان می‌کند و تمامی بدبختی‌ها و حقارت‌ها را می‌پذیرید ولی بازهم زندگی مطابق خواسته اش نیست.

فیلم تنها در این سطح ختم  نمی‌شود. بلکه در مواجهه با این از خود بیگانگی جهانی، درفکر یافتن چاره است. در تشابه با نگاه لویناس، برای میرکریمی تنها چاره در چنین شرایطی بی توجهی به قانون و انجام کاری است که شخص از منظر اخلاقی درست می پندارد. در واقع قانون چیزی به جز قواعد برساخته انسان نیست و به خودی خود و بدون انسان ها مفهومی ندارد. ربودن بچه در انتهای فیلم، ربودنی که کاملاً غیرعاقلانه است، خشونتی است که میرکریمی آن را اخلاقی در مواجهه با بی اخلاقی شدن دنیا می پندارد. این خشونت، خشونتی موجه است که در مواجهه با شرایطی صورت گرقته که در آن دیگر جامعه دارای فضایی اخلاقی نیست و قوانین آن برای اصلاح به خودی خود کافی نیستند. نگاه میرکریمی به آینده بسیار امیدوارکننده است. خشونت موجه با لبخند امید بچۀ ربوده شده که سرنوشت او مشخص نیست پایان می‌پذیرد.

لطفاً نظر خود را اضافه کنید