نعره «گاو» مهرجویی در پاریس

0

گفتگو با محمد حقیقت، منتقد سینما

چهل و پنج سال بعد از ساخته شدن فیلم گاو به کارگردانی داریوش مهرجویی، نسخه مرمت شده دیجیتال این فیلم برای نخستین بار در سینماهای فرانسه روی پرده رفته است. روزچهارشنبه چهارم ژوئن، نسخه مرمت شده دیجیتال فیلم «گاو» ساخته داریوش مهرجویی در سینما «رُفله» در خیابان شامپولیون پاریس به نمایش درآمد.خبر مرمت(restoration) فیلم گاو، خبر بسیار خوشحال کننده ای برای همه علاقمندان سینمای ایران است و خوشحال کننده تر از آن این که این کار در ایران و به وسیله موسسه ای ایرانی و با حمایت بنیاد سینمایی فارابی صورت گرفته است.

داریوش مهرجوئی، فیلم «گاو» را در سال ۱۳۴۸ بر اساس داستان «عزاداران بیل» ساعدی ساخت. این فیلم که قبلا در سال ۱۳۴۴ به صورت تله تئاتر ضبط شده بود با شرکت همان بازیگران یعنی عزت‌الله انتظامی، علی نصیریان، جمشید مشایخی، جعفر والی و محمود دولت آبادی ساخته شد. ساخته شدن گاو در سینمای ایران در اواخر دهه چهل اتفاق بزرگی بود. فیلمی که رگه های نئورئالیسم ایتالیا، فیلم های بونوئل، پازولینی و ساتیاجیت رای را می توان در آن دید.

محمد حقیقت

محمد حقیقت

همکاری خلاقانه ساعدی با مهرجوئی در نوشتن سناریوی فیلم گاو، آن را به یک نمونه خوب و موفق از اقتباس ادبی در سینمای ایران تبدیل کرده بود. مهرجوئی در گفتگویی با من درباره علت انتخاب داستان عزاداران بیل و همکاری اش با ساعدی چنین گفته است: ” از ساعدی به خاطر این نگاه اگزیستانسیال و رمز و راز خاصی که در کارهایش هست و آن جنبه شاعرانه ای که داستان هایش دارد خوشم می آمد. به خصوص از عزاداران بیل که کار خیلی خوبی بود. اتفاقا این پیشنهاد خود ساعدی بود که گفت این پیس اش توی تلویزیون دراومده بر اساس عزاداران بیل و بیا و ببین این به درد تو می خوره یا نه. بعد من نگاه کردم و حس کردم که از نظر محتوی غنی هست ولی از نظر زمان کوتاه است و یک فیلم سی چهل دقیقه ای می شد. این بود که نقش اسلام آمد یا آن دیوانه آمد. کسانی که در داستان های کوتاه این کتاب هر کدامشان را یک جوری پرداخت کرده بود. کاری که من کردم این بود که اینها را از این جاها برداشتم و همه را توی یک ترکیب جدید پیاده کردم که اولش با اون دیوونه شروع می شه بعد کدخدا معرفی می شه، پسرش مش صفر معرفی می شه. سینما بود. فیلم بود. بعد یواش یواش می آئیم توی داستان و عشق این بابا به گاو و متحول شدن اش و دوران جنون اش و آخرش که می برندش به بیمارستان و او می میرد که اصلا هیچکدام از اینها در آن نمایشنامه یا داستان کوتاه  نبود. اینها چیزهائی بود که خود آن ساختار سینما، آن رمز و رازی که در این استراکچر سینمائی وجود دارد، اینها کمک می کند به آدم.”

فیلم «گاو» مورد استقبال منتقدان سینمایی ایران قرار گرفت. هوشنگ کاووسی، منتقد سرشناس و بانفوذ آن دوران، در نقدی که بر این فیلم نوشت، از آن به عنوان فیلمی «در یک قدمی یک شاهکار» یاد کرد. موفقیت فیلم گاو، فیلمسازان ایرانی را ترغیب کرد که به داستان های مدرن ایرانی به عنوان منابعی آماده برای اقتباس سینمایی نگاه کنند. «گاو» نخستین بار در سال ۱۹۷۱در جشنواره فیلم ونیز، بدون زیرنویس انگلیسی به نمایش درآمد و جایزه منتقدان بین‌المللی این جشنواره را نیز به دست آورد. این فیلم در جشنواره فیلم شیکاگو هم به نمایش درآمد و جایزه هوگو نقره‌ای را به عنوان بهترین بازیگر، نصیب عزت‌الله انتظامی کرد.

در مورد نمایش نسخه تازه فیلم گاو در فرانسه با محمد حقیقت منتقد فیلم ساکن پاریس که زیرنویس این فیلم را انجام داده، گفتگویی کرده ام که در اینجا می خوانید:

در سال های اخیر فیلم های ایرانی زیادی در فرانسه اکران عمومی شده اند اما اکران یک فیلم قدیمی ایرانی مثل «گاو»، اقدام بی سابقه ای است. این برنامه را چه کسانی تدارک دیده اند؟

چند تا کمپانی فرانسوی هستند که کارشان خرید فیلم های قدیمی و مهم از کشورهای گوناگون است و اکثرا این فیلم ها، فرانسوی، ایتالیایی و آلمانی اند و کمتر فیلمی از آسیا در میان آنها دیده می شود.من یک روز با یکی از کسانی که در یکی از این شرکت ها کار می کند حرف زدم و آنها گفتند فیلمی هست که خیلی فوق العاده است و ما می می خواهیم آن را در فرانسه نشان دهیم و منظورشان فیلم «گاو» بودو از ن خواستند که با مهرجویی تماس بگیرم تا با آنها قرارداد ببندد چون با این که فیلم را وزارت فرهنگ و هنر شاه تهیه کرده بود اما بخشی از حقوق فیلم متعلق به مهرجویی بود.

پس وزارت ارشاد یا بنیاد سینمایی فارابی در این کار دخالتی نداشتند؟

بنیاد فارابی در واقع صاحب حقوق کلیه فیلم هایی است که قبل از انقلاب در ایران تهیه شده اند.بنابراین اگر کسی بخواهد فیلم های قبل از انقلاب را بخرد و نمایش دهد باید با فارابی طرف شود.در مورد این فیلم هم پس از موافقت مهرجویی، با فارابی تماس گرفته شد و آنها هم از این کار استقبال کردند و قرارداد پخش فیلم در فرانسه را امضا کردند.

فیلم چه مدت در پاریس روی پرده خواهد بود؟

قرار است حداقل دو سه هفته در سینما «رفله» پاریس نشان داده شود. مهرجویی هم که تازه وارد پاریس شده در نمایش این فیلم در سالن حضور خواهد داشت و با تماشاگران گفتگو خواهد کرد.

آیا برای اکران عمومی این فیلم تبلیغ هم شده؟

بله پوسترها و بروشوهایی برای تبلیغ آن تهیه و توزیع شده است که در آن علاوه بر دو نقد کوتاه از نویسندگان فرانسوی و نوشته ای درباره داریوش مهرجوئی و غلامحسین ساعدی، از عزت الله انتظامی نیز تجلیل شده است.

برای منتقدان سینمایی فرانسه هم نمایش خصوصی جداگانه ای گذاشته شده و آنها فیلم را دیده اند و نقدهایشان روز چهارشنبه بعد از نمایش عمومی فیلم در مطبوعات فرانسه منتشر خواهد شد.من متاسفانه در این جلسه نبوده ام چون همزمان با جشنواره فیلم کن بوده است.

آیا این فیلم قبلا هم در پاریس نشان داده شد یا برای اولین بار است؟

اولین حضور بین المللی «گاو» در فستیوال فیلم ونیز در سال ۱۹۷۱ بود که بدون زیرنویس نشان داده شد.

گویا مهرجویی فیلم را به شکل غیرقانونی به خارج فرستاده بود.

وزارت فرهنگ و هنر، رسما این فیلم را به فستیوال ونیز نفرستاده بود بلکه آقای به نام توسط آقایی به نام والتر آن را از مهرجویی گرفت و به ونیز برد. این آقا برای من تعریف کرد که او این فیلم فوق العاده را دیده و به مهرجویی گفت که  می خواهد آن را به جشنواره ونیز ببرد.فیلم هم بدون زیرنویس نشان داده شد.

پس تماشاگران و داوران چطور با آن ارتباط برقرار کردند؟

داستان فیلم را تایپ کرده و دم در سالن نمایش فیلم، به تماشاگران می دادند. به علاوه فیلم از نظر تصویری خیلی قوی  گویا بود. به همین دلیلانعکاس خوبی داشته و گویا ویسکونتی و فلینی و آنتونیونی هم آن را دیدند و تحسین اش کردند.

و بعد هم که در فستیول شیکاگو نشان داده شد.

بله بعدش هم در شیکاگو شرکت کرد و  برای اولین بار یک هنرپیشه ایرانی در یک فستیوال بین المللی جایزه بهترین بازیگر مرد را گرفت که آقای انتظامی بود.بعد از آن هم در سال ۱۹۷۲ در فستیوال کن نشان داده شد.

چطور؟ مگر فستیوال کن، فیلم های به نمایش درآمده در جشنواره های دیگر را قبول می کرد؟

آره. چون آن موقع، بخش دو هفته کارگردان ها در فستیوال کن، مثل امروز این قدر سخت گیر نبود که فیلم ها باید اولین نمایش جهانی شان در آنجا باشد. به علاوه این فیلم را در فرانسه کسی نمی شناخت. برای همین برای پیر هانری دولو، رئیس دو هفته کارگردان های کن در آن زمان، جالب بود که این فیلم را در کن نشان بدهد.او احتمالا این فیلم را در ونیز دیده بود و همان جا انتخاب کرده بود.

نمایش پاریس چطور؟ کی نشان داده شد؟

من چند سال پیش در فستیوال فیلم های ایرانی در پاریس، نسخه ۳۵ میلی متری این فیلم را که مهرجویی در اختیارم گذاشته بود، نشان دادم.نسخه درب و داغونی بود با زیر نویس ناقص که بعد از آن قرار شد جایی نشان داده نشود.اما  گویا قبل از انقلاب، در دهه هفتاد میلادی نیز آقایی به نام آشتیانی در هفته فیلم های ایرانی در پاریس آن را نشان داده بود.

اما به هر حال دولت شاه با نمایش این فیلم مخالف بود.

وزارت فرهنگ و هنر که خود این فیلم را تهیه کرده بود با نمایش آن در خارج از کشور مخالف بود چون معتقد بود که این فیلم تصویر خوبی از ایران را به خارجی ها نشان نمی دهد. در داخل کشور هم به شرطی به فیلم اجازه نمایش دادند که جمله ای در اول فیلم اضافه شود به این مضمون که وقایع این فیلم مربوط به ۴۰ سال قبل است.

آیا این نوشته هنوز روی فیلم هست؟

نه دیگه آن را برداشتند.

به هر حال فیلم بازتاب خوبی در بین منتقدهای ایرانی آن زمان داشت.

دقیقا. تقریبا همه از فیلم استقبال کردند. حتی برخی از چهره های مشهور آن زمان مثل فریدون فرخزاد و عزیز اصلی، برای جلب توجه مردم به فیلم، دم در سینما کاپری که سینمای نمایش دهنده فیلم «گاو» بود می ایستادند و آن را تبلیغ می کردند و برایش بلیط می فروختند.

نسخه مرمت شده فیلم «گاو» چگونه تهیه شد؟ چه کسانی یا چه موسساتی در تهیه آن همکاری کرده اند؟

وزارت ارشاد با همکاری شرکتی که کارش مرمت فیلم های قدیمی در ایران است اجازه داده که نگاتیو فیلم را از لابرتوار ارشاد بیرون کشیده و روی آن اصلاحات لازم را انجام دهند. این کار پنج شش ماه طول کشید و هزینه مرمت با دولت و وزارت ارشاد بوده است.

آیا نسخه ای که در پاریس نشان داده می شود نسخه ۳۵ میلی متری است؟

نه نسخه ای است که از روی نگاتیو اصلی ۳۵ میلی متری و به صورت دیجیتال ۴K تهیه شده است.

آیا این اولین نمونه مرمت فیلم های قدیمی در ایران است؟

نه گویا فیلم های دیگری هم بوده اما من اطلاع دقیقی در این مورد ندارم. فقط این را باید بگویم که نسخه مرمت شده فیلم «گاو» نسخه ای بسیار عالی است.

و زیرنویس این فیلم که کار خودت بوده است.

بله چون این فیلم قبلا حدود ۴۰ سال پیش زیرنویس شده بود اما آن زیرنویس خیلی ناقص بود و سرسری انجام شد و موارد زیادی بود که ترجمه نشده بود. ما همه کار زیرنویس فیلم را در فرانسه انجام دادیم.

به نظرت حالا بعد از گذشت ۴۵ سال، نمایش این فیلم در سینماهای فرانسه چه اهمیتی دارد؟ آیا می تواند روی موقعیت سینمای ایران در بازار بین المللی تاثیر بگذارد؟

به نظرم خیلی مهم است چون اولین فیلم مهم  تاریخ سینمای ایران است که روی پرده سینماهای فرانسه می آید و فرانسوی ها به این کار خیلی علاقه دارند.

 به نظرت بازتاب نمایش آن در فرانسه چه خواهد بود؟

باید صبر کرد تا واکنش فرانسوی ها را دید. معمولا وقتی فیلمی از ایران در فرانسه به نمایش درمی آید، آنها دنبال نمادها و سمبل های سیاسی پنهان شده در فیلم اند.

به هر حال، «گاو» با این که یک زمینه و بستر رئالیسنی دارد اما در عین حال نمادگرایانه است.

درسته. به نظر من ساعدی قصه آن را تحت تاثیر مسخ کافکا نوشته است اما استحاله گرگور سامسا به سوسک در اینجا تبدیل به استحاله مشدحسن به گاو شده.همان زمان نمایش فیلم هم خیلی از منتقدها برداشت های نمادگرایانه از فیلم کرده بود مثلا یکی از آنها  بلوری ها را نماد امپریالیسم غرب دانسته بود که می خواهد  ثروت ملی ما یعنی نفت را غارت کند.

اما به رغم داشتن لایه های نمادین و اکسپرسیونیستی، فیلم به شدت واقع گراست و تصویری رئالیستی از جامعه روستایی ایران در دهه چهل و فقر و فلاکت سیاه و تکان دهنده آن می دهد و اصلا به همین دلیل با نمایش آن در غرب مخالفت می شود.

به هر حال مهرجویی از نئورئالیسم ایتالیا و فیلمی مثل دزد دوچرخه هم تاثیر گرفته بود. اما در نئورئالیسم سمبل وجود ندارد. سمبل بیشتر متعلق به سینماگران و روشنفکران جهان سومی است که ایده های سیاسی دارند و می خواهند حرفشان را در قالب سمبل بزنند.

لطفاً نظر خود را اضافه کنید